Trump breekt met Epistemische Gemeenschappen

De VS stappen uit de internationale netwerkorganisaties omdat ze verspillend, ineffectief, slecht beheerd, overbodig of schadelijk voor de Amerikaanse soevereiniteit, vrijheden en welvaart zijn.

Gezien de recente ontwikkelingen rond Venezuela, Groenland en Oekraïne blijken de belangen van de Verenigde Staten en de overige NAVO-landen steeds minder in harmonie met elkaar te zijn. Op 7 januari 2026 kondigde het U.S State Department aan dat president Trump op basis van een eerder uitgevaardigd decreet de banden met 66 internationale organisaties verbreekt.

Onder de 66 organisaties bevindt zich een aantal opvallende namen, waaronder die van het Veiligheidsepistemisch complex, maar ook de epistemische gemeenschappen die zich richten op klimaat, gender, duurzame energie en STRATCOM.

De breuk zal flink doordreunen in het Nederlandse netwerk van Denktanks, Universiteiten, NGO’s en wellicht zelfs de inlichtingendiensten nu blijkt dat de financiering voor een groot deel uit de Verenigde Staten afkomstig is. Zeker als blijkt dat de Nederlandse betrokkenheid groot is bij minstens zeven van deze instituten. Nederlandse nieuws-outlets RTL-Nieuws, NOS, BNR, Volkskrant en BNNVARA laten deze informatie in haar berichtgeving achterwege.

Decreet 14199 en de 66 organisaties

Donald Trump vaardigde op 4 februari 2025, kort na zijn aantreden als president, Executive Order 14199 uit. Middels dit decreet trok de VS zich onmiddellijk terug uit het UN Human Rights Council (UNHRC) en werd het VS-kantoor gesloten. Daarnaast werd een review gestart van het lidmaatschap van UN Educational, Scientific, and Cultural Organization (UNESCO) en het UN Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East (UNRWA), wat leidde tot een aangekondigde terugtrekking uit UNESCO per 31 december 2026 en de stopzetting van financiering voor UNRWA.

In sectie 3b van het decreet staat opgetekend dat de VS in de 180 dagen volgend op de datum van uitvaardiging, alle andere samenwerkingsverbanden zal evalueren met mogelijk een beëindiging tot gevolg. Het besluit om te breken met de 66 organisaties heeft bijna twee keer zo lang geduurd als aangekondigd, maar werd uiteindelijk op 7 januari 2026 geëffectueerd.

Elite-netwerken beperken Amerikaanse soevereiniteit

Als reden voor de abrupte ontbinding geven de Amerikanen aan dat “wat begon als een pragmatisch kader van internationale organisaties voor vrede en samenwerking, is uitgegroeid tot een omvangrijke architectuur van mondiaal bestuur”. De VS stappen dus uit de structuren van Global Governance, zoals Peter M. Haas die bepleitte in zijn paper uit 1992.

Verder stelt het Department of State: “Veel internationale organisaties dienen tegenwoordig een globalistisch project dat geworteld is in de inmiddels ontkrachte fantasie van het “Einde van de Geschiedenis”. Deze organisaties streven er actief naar de Amerikaanse soevereiniteit te beperken. Hun werk wordt bevorderd door dezelfde elite-netwerken – het multilaterale “ngo-complex” – die we zijn begonnen te ontmantelen door de sluiting van USAID”.

Opmerkelijk dat er volgens de Amerikanen sprake is van een “elite-netwerk”, iets dat men via de STRATCOM-activiteiten te vuur en te zwaard bestreed.

Nederlandse connecties

In de lange lijst van 66 organisaties waar de Amerikanen de stekker uit trekken, prijkt een aantal opvallende namen met Nederlandse wortels. Een beperkte selectie hieruit wordt hieronder behandeld.

Het Global Counter-Terrorism Forum

Het Global Counter-Terrorism Forum (GCTF) heeft het administratieve hoofdkantoor in het T.M.C Asser Instituut. Uit het jaarverslag van 2024 valt op te maken dat de Amerikaanse overheid één van de grootste financiers is van de circa EUR 3 miljoen per jaar van het GCTF en dat er voor het forum negen personen (ruim 8 fte) werkzaam zijn in Den Haag.

In het jaarverslag wordt melding gemaakt van het risico dat het Asser instituut voor een belangrijk deel afhankelijk is van de financiering vanuit het GCTF.

Kasper Vrolijk zit in de executive board van het GCTF, naast zijn functie van chairman of the executive board van de denktank ICCT. Het ICCT is de denktank die zich specifiek richt op problematiek en oplossingen die inlichtingendiensten als de NCTV meer bevoegdheden geven, zoals beschreven in het recent verschenen artikel over het Veiligheidsepistemisch complex.

Hybrid COE

Het in Finland gevestigde European Centre of Excellence for Countering Hybrid Threats (Hybrid COE) richt zich op “hybride dreigingen¨ en vormt het trans‑Atlantisch kader voor narratiefbeheersing. Het is een abstractie van voornamelijk informatie oorlogsvoering door middel van strategische communicatie (STRATCOM), informatie operaties en psychologische operaties. Dit omvat propaganda, censuur en beïnvloedingsoperaties met moderne technologieën zoals AI. Hybrid COE heeft een belangrijke brugfunctie tussen de NAVO en de EU omdat deze entiteiten de activiteiten bundelen in Hybrid COE. Hybrid COE verzorgt onder andere training van ambtenaren en journalisten in strategische communicatie onder het mom van weerbaarheid.

Nederlandse politieke lijntjes bij Hybrid COE lopen in veel gevallen via het Ministerie van Buitenlandse Zaken (BZ), Ministerie van Defensie en in het bijzonder de MIVD en soms ook via een liaison van de NCTV. In de operatie zijn instituten als de Universiteit Leiden (ISGA), TNO en Clingendael betrokken.

IPCC

Het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) vormt het centrum van de epistemische gemeenschap rond klimaatverandering. Peter M. Haas is als grondlegger van de epistemische gemeenschappen persoonlijk betrokken bij het IPCC. De Nederlandse aanwezigheid binnen het IPCC is buitengewoon sterk vergeleken met de grootte van het land. Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK), het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (I&W) en het KNMI met een sleutelrol, zijn betrokken bij de beleidsmatige kant van de klimaatgemeenschap. Universiteit Utrecht, Wageningen UR, Deltares en het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) leveren structureel inhoudelijke experts voor IPCC‑werkgroepen.

International Institute for Justice and the Rule of Law

Het IIJ fungeert als een semi-overheidsinstituut dat door westerse staten wordt gebruikt om juridische kaders en praktijktrainingen in partnerlanden te realiseren onder de vlag van “de rechtsstaat” en “contraterrorisme”. Nederland is daarbij een founding donor en permanent participant. De Nederlandse inbreng binnen het IIJ is structureel sinds de oprichting in 2014, en is op financieel, inhoudelijk en diplomatiek vlak.

Betrokken ministeries zijn die van Binnenlandse Zaken en Justitie en Veiligheid. Onder de participanten zitten rechters, officieren van justitie en medewerkers van de NCTV. Dit verklaart de vermelding van de aan de NCTV gelieerde denktank ICCT als één van de partners op de website. Het IIJ werkt nauw samen met GCTF-werkgroepen, host evenementen en wordt vaak gezien als een uitvoeringsarm van GCTF-initiatieven. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het CT PHARE-project waar men vanuit het GCTF ook aan refereert.

Wat men bedenkt binnen het netwerk van het GCTF, moet in veel gevallen juridisch worden geïmplementeerd binnen de lidstaten, waar het IIJ een rol in vervult.

Global Community Engagement and Resilience Fund

De Nederlandse regering is een belangrijke donor van het Global Community Engagement and Resilience Fund (GCERF) en wordt regelmatig genoemd als een van de topbijdragers van het instituut. Het in de vorige paragraaf genoemde IIJ vermeldt op de website het GCERF als één van haar partners.

Het in Den Haag gevestigde Human Security Collective (HSC) zit in de board van het GCERF en noemt GCERF expliciet als partner in hun werk op het gebied van “preventing violent extremism (PVE)” en “human security”. Daarnaast wordt het HSC gesteund door de Open Society Foundation (OSF) van George Soros.

Freedom Online Coalition

De Freedom Online Coalition (FOC) is een belangrijke speler als het gaat om platformregulering en -moderatie op het internet. Het FOC werkt samen met het in Groot Brittannië gevestigde Global Partners Digital, dat verschillende rapportages over regulering, digital governance en AI heeft gepubliceerd. Uit notulen van de vergaderingen die offline zijn gehaald, maar nog wel te benaderen via webarchive, blijkt dat de betrokken landen zich grote zorgen maken over “desinformatie”.

Als oprichtend en actief lid van de FOC is de Nederlandse overheid sinds de oprichting in 2011 in Den Haag nauw betrokken. De coalitie werd gelanceerd door de toenmalige Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Uri Rosenthal. Nederland speelt een leidende rol door het voorzitterschap in 2024 onder minister Caspar Veldkamp en door eerdere betrokkenheid van minister Ben Knapen. Het Ministerie van Buitenlandse Zaken coördineert de Nederlandse inbreng en promoot internetvrijheid via de FOC.

De FOC heeft een adviseursnetwerk waarin big tech bedrijven zoals Google, Microsoft, Amazon en Salesforce zijn vertegenwoordigd.

De termen “freedom”, “democracy”, “human rights” en “resilience” lijken kernwaarden te zijn van het FOC. Gezien de toenemende online censuur en de inperking van het vrije internetverkeer lijkt de FOC weinig succesvol, of juist heel succesvol wanneer zij het tegenovergestelde beoogt.

Global Forum on Cyber Expertise

De Nederlandse overheid is een oprichter en leidende speler in het Global Forum on Cyber Expertise (GFCE). Nederland lanceerde het GFCE in 2015 tijdens de Global Conference on Cyberspace in Den Haag en leverde de voorzitter. Maartje Peters van het Ministerie van Buitenlandse Zaken is sinds 2024 co-Chair. Carmen Gonsalves was voor haar aanstelling op de ambassade van Venezuela de voorganger van Maartje Peters.

Overige betrokken instanties zijn het Ministerie van Buitenlandse Zaken dat de Nederlandse inbreng coördineert en initiatieven leidt en het National Cyber Security Centre (NCSC), tot voor kort onderdeel van de NCTV, dat actief is in werkgroepen zoals CSIRT Maturity en Cyber Incident Management en in diverse projecten. De Rabobank en CIO Platform Nederland zijn betrokken bij initiatieven zoals het Manifesto on Coordinated Vulnerability Disclosure.

Epiloog

Zoals uit het voorgaande blijkt, speelt Nederland een prominente rol binnen de epistemische gemeenschappen gezien de omvang van het land.

De recente geopolitieke ontwikkelingen tonen aan dat de Trump-administratie een eigen koers vaart die de Amerikaanse belangen voorop stelt. Het aansturen op een vredesverdrag tussen Rusland en Oekraïne en de reactie van enkele EU-landen daarop, toonden de eerste scheuren in het voorheen geharmoniseerde NAVO- en EU-beleid.

De eigenstandige actie van de VS om de Venezolaanse president Maduro met militaire middelen te ontvoeren, gevolgd door de aanzwellende claim van de VS op de bodemschatten van Groenland, drijven de spanningen binnen de NAVO verder op.

Met deze nieuwe stap zet Trump de samenwerking stil met een groot aantal publiek-private samenwerkingsverbanden. Deze samenwerkingsverbanden bestaan uit denktanks en NGO’s die veelal als resultaat hebben dat beleidswijzigingen binnen deelnemende lidstaten aan de democratische controle van een parlement worden onttrokken. Trump en daarmee de VS vaart zijn eigen koers, waardoor de kaarten opnieuw worden geschud ten aanzien van Global Governance.

Global governance via epistemische gemeenschappen wordt op deze manier beperkt tot slechts European governance. Of deze ontwikkeling leidt tot positieve effecten voor de Europese democratieën, zal de toekomst moeten uitwijzen.