Ferd Grapperhaus onder ede: Het selectieve geheugen

Tijdens het verhoor van Ferd Grapperhaus weigerde hij de naam prijs te geven van degene die de avondklok wilde. Daarmee werd wel duidelijk hoe deze oorlogsmaatregel tot stand is gekomen.

Op 1 juli 2026 verscheen oud-minister van Justitie en Veiligheid Ferd Grapperhaus voor de parlementaire enquêtecommissie corona. Het thema van die week was de avondklok, de zwaarste vrijheidsbeperking van de hele crisis en de eerste in Nederland sinds de Tweede Wereldoorlog [1]. Op één punt liep het verhoor vast. Nadat Grapperhaus zelf had verklaard tegen een avondklok te zijn geweest, vroeg commissielid Songül Mutluer herhaaldelijk en heel concreet wie in het Catshuis dan wél had gepleit voor de invoering van de avondklok. In het Catshuis zaten Mark Rutte, Hugo de Jonge, Pieter-Jaap Aalbersberg en Ferd Grapperhaus zelf. Grapperhaus zei na een zichtbare worsteling van twijfel zich dat niet te kunnen herinneren, ondanks dat Mutluer meermaals op een antwoord aandrong [2].

Het geheugen van Grapperhaus werkte selectief tijdens het verhoor waarin hij tot twee keer toe in tranen uitbarstte. Zijn geheugen liet hem in de steek op het enige moment dat een naam had kunnen opleveren, en het functioneerde prima zodra het ging om elementen die in zijn eigen voordeel spraken. Vrijgegeven WOO-documenten wijzen bovendien in één richting: de politieke laag had de avondklok al in voorbereiding voordat het beslissende OMT-advies er lag. Het advies werd daarna gevraagd om dat politieke voornemen te onderbouwen. Deze tendens werd ook in eerdere verhoren bevestigd.

De vraag die niet beantwoord werd

De commissie stelde de vraag zo smal mogelijk. Wie pleitte binnen het kabinet voor de avondklok, was dat bijvoorbeeld de minister-president? Grapperhaus weigerde namen te noemen en voerde daarvoor drie gronden aan: hij herinnerde het zich niet met zekerheid, hij stond onder ede en hij beriep zich op de eenheid van het kabinetsbeleid [3]. De eed en het geheugen werden hier ingezet als reden om niets te zeggen, niet als reden om zorgvuldig te reconstrueren. De commissie wees er expliciet op dat een getuige onder ede antwoordplicht heeft, en overwoog zelfs het verhoor te schorsen [3].

De commissie vroeg naar het Catshuisoverleg, waarover Grapperhaus zich naar eigen zeggen wél mocht uitspreken, en naar posities die niet onder het geheim van de ministerraad vallen. Toch bleef ook daar een antwoord uit [3].

Een geheugen dat wél werkte

Het opvallende is de asymmetrie van Grapperhaus’ geheugen. Zo herinnerde hij zich moeiteloos de zaken die hem ontlastten. Er waren voor- en tegenstanders, verklaarde hij, en de premier gaf iedereen in het Catshuis de ruimte omdat het onderwerp zo gevoelig lag [3]. Precies daar waar het geheugen een identificeerbare voorstander van de avondklok had kunnen aanwijzen, werd het vaag. Een herinnering die stelselmatig één kant op valt, is een teken van gestuurde herinnering, geen neutrale geheugengrens. Grapperhaus heeft de vragen dus niet naar eer en geweten beantwoord.

Dit patroon is niet uniek voor de avondklok. In eerdere verhoren van dezelfde enquête schoven bewindslieden de verantwoordelijkheid voor omstreden keuzes richting het OMT, terwijl de politieke afweging juist bij het kabinet lag. Grapperhaus deed hetzelfde. Hij schoof het initiatief naar het OMT.

Van wie moest het komen

Grapperhaus stelde dat de avondklok van het OMT moest komen [3]. De tekst van het advies dekt die formulering niet. Het OMT noemde de avondklok in september 2020 als optie voor de grote steden, waarna het kabinet die niet overnam [4]. Het spoedadvies van 19 januari 2021 kwam er in de kern op neer dat onzeker was wat de maatregel precies zou doen, maar dat mensen zich waarschijnlijk beter aan de overige corona-maatregelen zouden houden [4]. Het verwachte effect werd geschat op acht tot tien procent van het reproductiegetal [5].

Het advies presenteerde de avondklok dus als mogelijkheid met een beperkt gemodelleerd effect, niet als medische noodzaak.

Wat het beeld kantelt, is het berichtenverkeer waarmee de commissie Grapperhaus confronteerde. Rond half januari 2021 belde hij met OMT-voorzitter Jaap van Dissel met de boodschap dat het OMT-advies “scherp, duidelijk en ondubbelzinnig” moest zijn en geen open eindjes mocht bevatten [2][6]. In appverkeer met minister Hugo de Jonge meldde Grapperhaus dat hij zijn punten aan Van Dissel had doorgegeven, waarop De Jonge instemmend reageerde en aangaf de boodschap nog eens te zullen herhalen [3]. Op de vraag of dit beïnvloeding was, antwoordde Grapperhaus ontkennend. Hij had naar eigen zeggen niet de illusie het OMT te kunnen beïnvloeden en wilde alleen een deugdelijke motivering om de proportionaliteit te kunnen toetsen [2][6].

Van Dissel weersprak dit in zijn verhoor dezelfde middag. Het OMT suggereert alleen maatregelen, verklaarde hij. De verdere afweging is aan de politiek [2]. Grapperhaus schoof de noodzaak voor de avondklok naar het OMT, terwijl het OMT de afweging terugkaatste naar de politiek. De vraag wat de noodzaak en het effect van de avondklok waren, viel in de ruimte daartussen. Wat vaststaat, is dat de bewindspersoon actief stuurde op de vorm van het advies, terwijl het besluit voor de invoering van een avondklok praktisch al genomen was. Dit valt op te maken uit een mailwisseling binnen het ministerie van VWS.

Wat de notulen tonen

In de verslagen van de Ambtelijke Commissie Covid-19 (ACC-19), het ambtelijke voorportaal van de ministeriële commissie (MCC-19), ligt het besluitvormingstraject vast. De ACC-19 werd voorgezeten door Dick Schoof, destijds secretaris-generaal van Justitie en Veiligheid en de NCTV verzorgde het secretariaat [7][8].

De ACC-19 besprak het gevoel van de bewindspersonen uit het Catshuis van zondag 10 januari. Het instellen van een avondklok vanaf 20.00 uur werd voorbereid, naar verwachting zonder overeenstemming binnen de coalitie, en het voornemen lag voor in de ministeriële commissie van 12 januari [9].

Bij de opening vroeg de voorzitter nadrukkelijk om zeer vertrouwelijk met deze informatie om te gaan, “teneinde lekken te voorkomen” [9].

Meerdere departementen wezen erop dat het bestaande OMT-advies (95) geen aanleiding gaf de maatregelen aan te scherpen [9].

Binnenlandse Zaken noemde de proportionaliteit van een landelijke avondklok “uiterst kwetsbaar” en waarschuwde dat het niet alleen een politieke maar ook een rechtsstatelijke afweging was, die in rechte moest standhouden [9].

Vervolgens vatte Dick Schoof samen dat het “mogelijk goed” was om het OMT om een aanvullende toelichting op zijn advies te vragen [9].

Daarmee ligt de ambtelijke oorsprong van de spoedadviesaanvraag op tafel: het voornemen was er, het bestaande advies dekte het niet, dus werd om een aanvulling gevraagd.

Drie dagen later, op 14 januari, stelde een ACC-19-lid de vraag die het patroon blootlegt. Zou de besluitvormingsroute richting de avondklok ook worden gevolgd als er geen eenduidig of zelfs een negatief OMT-advies zou komen? Schoof antwoordde dat dit in de loop van het weekend bezien zou moeten worden [10].

Het OMT-spoedadvies zou pas op 19 januari verschijnen. De mogelijkheid van het avondklok ondanks een negatief advies werd dus expliciet benoemd en niet uitgesloten door Dick Schoof.

In het ACC-19-verslag van 20 januari concludeerde Schoof dat er bij alle leden van de commissie onvrede bestond over het besluitvormingsproces. Het was “door de politieke context ingegeven”. Er was onvoldoende tijd om als commissie een ambtelijk advies te geven en waar mogelijk werden slechts aandachtspunten meegegeven aan de besluitvorming “op het politieke dek” [5].

In de eigen woorden van de ambtelijke top werd het maatregelenpakket dus op politiek niveau beslist, onder een tijdsdruk die ordentelijke advisering verhinderde.

Dit speelde niet alleen rond de avondklok. De routering van maatregelen vanuit het Catshuis, via de ICCB naar de MCCB met al dan niet een OMT-advies, heeft tijdens de hele coronacrisis plaatsgevonden. Dit blijkt uit een mailwisseling van 22 maart 2020.

Dezelfde beweging bij andere getuigen

Grapperhaus staat niet alleen in het ontwijken van verantwoordlijkheden. Oud-premier Mark Rutte gebruikte in zijn verhoor dezelfde deflectie naar het OMT-advies, maar dan in de fase van het loslaten van maatregelen. Waar het OMT vaststelde dat er epidemiologisch geen ruimte voor versoepeling was, kwam er volgens Rutte geen zinvol politiek debat meer over deze versoepeling. Geconfronteerd met kritiek van Van Dissel erkende hij dat het kabinet zijn eigen bestuurlijke en politieke afweging duidelijker had moeten communiceren, en dat de kwalificatie dat adviezen “heilig” waren, een verkeerde woordkeuze was [11].

Aan de andere kant van het spectrum staat de opvallende afwezigheid van NCTV-baas Pieter-Jaap Aalbersberg, wiens organisatie het secretariaat van de ACC-19 voerde en die documentair centraal stond in de verwerking van de avondklok. In zijn eigen verhoor kwam het avondklokbesluit niet ter sprake. De commissie bevroeg de leider van de crisisstructuur niet over de zwaarste grondrechtelijke ingreep van de crisis.

De ASO-bruiloft van Grapperhaus

Ferd Grapperhaus vierde in de zomer van de het eerste coronajaar zijn eigen bruiloft. Op de foto’s van de trouwplechtigheid die in de media opdoken, was goed zichtbaar dat Grapperhaus en zijn naasten zich aan geen enkele coronamaatregel hielden. Bovendien bleek dat zijn aanwezige zoons recent besmet waren met het coronavirus.

Dit leidde tot heftige reacties onder de bevolking die op dat moment nog niet eens wist hoe de maatregelen tot stand waren gekomen.

De NCTV had zitting in het Europese gremium van inlichtingendiensten, de Integrated Political Crisis Response (IPCR). Hier werden de maatregelen afgekaart die de NCTV mee terug naar Den Haag nam. De NCTV bracht deze maatregelen in de Catshuis- en Torentjesoverleggen in, waarvan geen notulen, afwegingen of actielijsten op schrift staan en waar Grapperhaus zelf regelmatig een van de aanwezigen was.

Vervolgens werden de maatregelen met steun van bestellingen bij het OMT richting de formele gremia ACC-19, MCC-19 en ministerraad gebracht, om vervolgens te worden aangekondigd aan het publiek. Van de democratische controlefunctie van het Nederlandse Parlement had men weinig te duchten door de Nationale Crisisstructuur die in maart was ingesteld.

Door alle informatie die uit vrijgegeven WOO-documenten en de verhoren naar buiten is gekomen, is het gedrag van Grapperhaus en zijn gasten tijdens zijn bruiloft goed verklaarbaar. Hij wist hoe de coronamaatregelen tot stand waren gekomen en hoe de bevolking werd beïnvloed door de media. Hij was zich bewust dat maatregelen niet hun oorsprong in het OMT hadden, maar slechts een onderbouwing gaven voor de reeds gekozen richting. Hij was aanwezig bij de ongenotuleerde overleggen waar de besluiten werden genomen.

In het kamerdebat dat volgde over gedrag van de gasten en het bruidspaar, werd deze geschiedenis met de kennis van nu, vrij precies geduid door Thierry Baudet.

Wat we (nog) niet weten

De belangrijkste onbekende is precies de vraag die Grapperhaus onbeantwoord liet: welke bewindspersonen in het Catshuis drongen het hardst aan op een avondklok en waarom. De identiteit van de voorstanders verdwijnt daarmee in een gremium zonder verslaglegging, terwijl de ambtelijke en epdemiologische adviesketen de afweging terugkaatst naar diezelfde politiek.

Ook is niet vastgesteld of het OMT-advies inhoudelijk mee bewoog nadat om een aanvullende toelichting was gevraagd. Van Dissel ontkende enige beïnvloeding. De sturing die vaststaat, betreft de vorm en het tempo van het advies. Niet de aantoonbare verandering van een inhoudelijke conclusie [2]. De WOO-stukken onderbouwen dat een politiek voornemen aan het advies voorafging, echter niet dat het advies op de politieke wens voor een avondklok is afgestemd. Uit eerder vrijgegeven WOO-documenten blijkt echter dat OMT-adviezen regelmatig ter review werden rondgemaild voordat het advies formeel werd uitgebracht.

Zolang de leden van het Catshuis zich beroepen op selectief geheugenverlies, zal de waarheid over wie zo graag de grote inperkingen van grondrechten bepleitte in een zwart gat van de geschiedenisboeken verdwijnen.

Een oud-minister zonder politieke toekomst

Grapperhaus verliet na zijn ministerschap dat op 10 januari 2022 eindigde het politieke toneel. Hij ging leidinggeven aan de juridische tak van Deloitte en werd bijzonder hoogleraar in Rotterdam [14]. In een interview uit 2024 verklaarde hij dat het niet kriebelt om weer het podium op te klimmen, en dat hij het leiderschap van zijn partij aan een volgende generatie overlaat [15]. Een man zonder politieke carrière die hij zou willen beschermen, weigerde de namen te noemen van degene(n) die in het Catshuis de avondklok bepleitten. Hij beriep zich daarbij op de eenheid van een kabinet dat allang niet meer bestaat.

Dit past bij een besluitvormingspraktijk waarin de zwaarste maatregel werd voorbereid voordat het beslissende advies er lag [9], waarin om vertrouwelijkheid werd gevraagd om lekken te voorkomen [9], en waarin de eigen ambtelijke commissie unaniem klaagde over een proces dat te politiek en te gehaast was [5]. Bovendien oordeelde de rechter dat de grondslag van de avondklok onvoldoende was [1].

Het selectieve geheugen van Ferd Grapperhaus is in dat licht meer dan een persoonlijke eigenaardigheid. Het is het sluitstuk van een keten waarin verantwoordelijkheid steeds net buiten beeld verdwijnt. Bij het OMT dat alleen opties zou aanreiken, in het Catshuis dat geen notulen kent, en ten slotte in het geheugen van een oud-minister die zich alles kon herinneren behalve wie de avondklok wilde.

Bronvermelding

1. Avondklok, achtergrond en tijdlijn (eerste sinds de Tweede Wereldoorlog, aankondiging 20 januari 2021, ingang 23 januari 2021, buitenwerkingstelling door de rechter op 16 februari 2021) — Wikipedia.
   https://nl.wikipedia.org/wiki/Avondklok

2. Liveblog verhoor Grapperhaus en Van Dissel, parlementaire enquête corona — NOS, 1 juli 2026.
   https://nos.nl/liveblog/2620793

3. Openbaar verhoor Ferd Grapperhaus, parlementaire enquêtecommissie corona, 1 juli 2026 (primair; transcript).

4. Een reconstructie van de besluitvorming rondom de avondklok — Red Pers, 12 februari 2021.
   https://redpers.nl/2021/02/12/een-reconstructie-van-de-besluitvorming-rondom-de-avondklok/

5. Verslag ACC-19, 20 januari 2021 (geschat effect avondklok van acht tot tien procent van het reproductiegetal; unanieme onvrede over het door de politieke context ingegeven proces; besluitvorming “op het politieke dek”) — Ministerie van Justitie en Veiligheid, documentnummer VWS-WOO-02-60082.
   https://open.minvws.nl/dossier/VWS-WOO/3521970-1044173-pdo/document/VWS-WOO-02-60082

6. Geëmotioneerde Grapperhaus was ondanks gespierde tegenzin toch voor de avondklok — Reformatorisch Dagblad, 1 juli 2026.
   https://www.rd.nl/a/1154896

7. Openbaar verhoor Dick Schoof, parlementaire enquêtecommissie corona, 12 juni 2026 (primair; transcript in bezit). Schoof verklaarde onder ede voorzitter te zijn geweest van de ambtelijke adviescommissie, na overname van SG Algemene Zaken Paul Huijts kort na de zomer van 2020.

8. Tweede Kamer der Staten-Generaal, Corona Crisisstructuur, documentnummer 2023D37050 (officieel overzicht van gremia, voorzitters en secretarissen; geraadpleegd 02-07-2026).

9. Verslag ACC-19, 11 januari 2021 — Ministerie van Justitie en Veiligheid, documentnummer VWS-WOO-02-59225.
   https://open.minvws.nl/dossier/VWS-WOO/3521970-1044173-pdo/document/VWS-WOO-02-59225

10. Verslag ACC-19, 14 januari 2021 — Ministerie van Justitie en Veiligheid, documentnummer VWS-WOO-02-59231.
    https://open.minvws.nl/dossier/VWS-WOO/3521970-1044173-pdo/document/VWS-WOO-02-59231

11. Openbaar verhoor Mark Rutte, parlementaire enquêtecommissie corona, 12 juni 2026 (primair; transcript).

12. Openbaar verhoor Pieter-Jaap Aalbersberg, parlementaire enquêtecommissie corona (primair; transcript). Zoekcontrole op de begrippen proportionaliteit, grondrecht, spertijd en Wbbbg leverde geen treffers op bij het avondklokbesluit.

13. Niet openbaar gemaakt verslag ACC-19 uit het besliswindow, documentnummer VWS-WOO-02-58817, geweigerd met een beroep op het goed functioneren van de staat — Ministerie van Justitie en Veiligheid.
    https://open.minvws.nl/dossier/VWS-WOO/3521970-1044173-pdo/document/VWS-WOO-02-58817

14. Biografie prof. mr. F.B.J. (Ferd) Grapperhaus — Parlement.com. Minister van Justitie en Veiligheid van 26 oktober 2017 tot 10 januari 2022; vanaf 2023 leiding aan de juridische tak van Deloitte en bijzonder hoogleraar aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.
    https://www.parlement.com/biografie/profmr-fbj-ferd-grapperhaus

15. Interview Ferdinand Grapperhaus, “Ik mis het vak van de advocaat, maar ook van het ministerschap niet” — Advocatie, april 2024. Grapperhaus verklaart geen behoefte te hebben terug te keren in de politiek.
    https://www.advocatie.nl/nieuws/interview-advocatie-ferdinand-grapperhaus-ik-mis-het-vak-van-de-advocaat-maar-ook-van-het-ministerschap-niet/